بحران کرونا: بستری برای بازنگری در مسئلۀ علم و دین از منظر «دین عامیانه»

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری فلسفۀ دین، دانشگاه علامه طباطبائی

چکیده

مسئلۀ علم و دین از جمله مسائل اصلی در فلسفۀ دین به‌حساب می‌آید. رخدادهای به‌خصوص تاریخی بسترهایی هستند برای به محک گذاشتن الگوهایی که برای تبیین نسبت علم و دین در فلسفۀ دین مطرح شده‌اند. ازجملۀ این رخدادهای تاریخی که جامعۀ بشری امروز با آن دست به گریبان است می‌توان به بحران کرونا اشاره کرد. به‌نظر می‌رسد الگوهایی که تاکنون برای تبیین نسبت بین علم و دین مطرح شده‌اند همگی به‌واسطۀ نظری بودن توان بررسی واقعیّت انضمامی علم و دین را در ارتباط با بحران کرونا در ایران ندارند؛ واقعیّتی که به میزان زیادی بیش از آنکه تابع تحلیل‌های مفهومی باشد، تابع مؤلفه‌های اجتماعی است. مدعای این مقاله آن است که پیرامون این رخداد تاریخی، دیدگاهی که قائل به تعارض میان علم و دین است قابل اطلاق به وضعیت جاری در ایران نیست، ولی واقعیّت انضمامی حکایت از بروز تعارض‌هایی در مواجهۀ جامعۀ دینی با توصیه‌های علمی دارد. دلیل این اختلاف تضاد بین تحلیل مفهومی و واقعیّت انضمامی است. به‌نظر می‌رسد با در نظر گرفتن مقوله‌ای به نام «دین عامیانه» می‌توان این اختلاف را درک کرد. در این مقاله با به‌کار گرفتن مقولۀ «دین عامیانه»، که خصوصاً در مطالعات اجتماعی دین و از منظر پدیدارشناسانه قابل تصور است، تلاش می‌شود تا تبیینی از تعارض پیش آمده در ارتباط با بحران کرونا در ایران ارائه گردد. بدین منظور با بررسی ناکارآمدی دیدگاه‌های موجود در ارتباط با نسبت بین علم و دین در ادبیات این حوزه، گفته می‌شود که با در نظر گرفتن مقولۀ «دین عامیانه» می‌توان تبیینی از مسئلۀ علم و دین به‌دست داد که مشخصاً در ایران پیرامون بحران کرونا قابل استعمال باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Coronavirus Crisis; a Ground for Revision in the Problem of Religion and Science from the Perspective of "Folk Religion"

نویسنده [English]

  • Mohammad Mahdi Fallah
PhD student in Philosophy of Religion, Allameh Tabatabai University
چکیده [English]

The problem of science and religion is one of the major problems in the philosophy of religion. Historical facts bring about ground for evaluating the models which are raised to explain the relationship between science and religion. Among these events, we can consider the coronavirus crisis which today all human society is in engagement with it. It seems that, due to the theoretical aspects of all the models explaining the relation between science and religion, we are unable to study the concrete reality of science and religion around this crisis in Iran; a reality, a reality that is social rather than being conceptual. This article claims that although there isn't a conflict between science and religion, the concrete reality manifests some sort of conflict among the religious society and scientific advances. How can we articulate this conflict between conceptual analysis and concrete reality? It seems that we can recognize the conflict between conceptual analysis and concrete reality through considering the category of "folk religion". By applying “folk religion”, which is mainly maintained in the social study of religion and through a phenomenological perspective, we will try to explain the conflict between religion and science in Iran around the crisis. So, by assessing the inefficiency of related models for explaining the relation between science and religion, we can conclude the inadequacy of theoretical models in general and claim that only through considering the category of "folk religion" we can explain the coronavirus crisis in Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • science
  • Religion
  • Coronavirus
  • Formal religion
  • Folk religion
منابع
احمدی، فاطمه؛ آیت‌اللهی، حمیدرضا (1388). «بررسی مقایسه‌ای روابط علم و دین در الهیات جدید مسیحی (با تأکید بر آرای مک‌گرا، باربور و پیترز)». مجلۀ ادیان و عرفان. شمارۀ 1. پاییز و زمستان. صص. 27-11.
اخلاصی، ابراهیم (1398). «کرونا و بازاندیشی مؤمنانه در روایت‌پردازی‌ ساده‌انگارانه از دین». عطنا. دسترسی در 26/12/1398: http://www.atnanews.ir/archives/292914
باربور، ایان (1386). «راه‌های ارتباط علم و الاهیات». در: فیزیک، فلسفه و الاهیات. ترجمۀ همایون همتی. چاپ دوم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی. صص 102-49.
برگر، پیتر لودویگ (1393). اجبار به بدعت (ج 1). ترجمه و نقد فرهام فربدوالا.، چاپ اول. قم: نشر ادیان.
بیات‌زنجانی، اسدالله (1398). «پاسخ حضرت آیت‌الله‌العظمی بیات زنجانی به یک استفتاء: وقتی که موضوع‌شناسان و مسئولان امر سلامت هشدارهای لازم را می‌دهند، همین برای قطعیت حکم شرعی کفایت می‌کند»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله بیات زنجانی:
http://bayat.info/پاسخ-حضرت-آیت-الله-العظمی-بیات-زنجانی-4/
جعفریان، رسول (1398). «همه طب سنتی، اندازه آزمایش پاستور ارزش ندارد». خبرآنلاین. دسترسی در 19/12/1398:
https://www.khabaronline.ir/news/1362279/رسول-جعفریان-همه-طب-سنتی-اندازه-آزمایش-پاستور-ارزش-ندارد.
جوادی‌آملی، عبدالله (1398). «پیام نوروزی آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی؛ قدردانی از کادر درمانی کشور و برشمردن وظیفۀ عموم در وضع کنونی». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله جوادی آملی. دسترسی در 29/12/1398:
http://javadi.esra.ir/-/پیام-نوروزی-ایت-الله-العظمی-جوادی-املی؛-قدردانی-از-کادر-درمانی-کشور-و-برشمردن-وظیفه-عموم-در-وضع-کنونی?redirect=%2Fsearch
الحداد، محمّد (1398). «ستایش مرگ؛ تصویر طاعون در قرن نوزدهم». دین‌آنلاین. دسترسی 6/12/1398:
http://www.dinonline.com/content/15809 /ستایش-مرگ؛-تصویر-طاعون-در-قرن-نوزدهم./
خامنه‌ای، سیّد علی (1398). «تدابیر ستاد ملّی مبارزه با کرونا و وزارت بهداشت لازم‌‌الاجرا است». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری، دسترسی در 25/12/1398:
https://www.leader.ir/fa/content/پاسخ-به-گزارش-وزیر-بهداشت-درباره-اقدامات-برای-مقابله-با-کرونا-و-طرح-بسیج-ملی-مبارزه-با-کرونا.
خراسانی، سیدمحمّدامین (1398). «۱۴ استفتاء از محضر آیت‌الله‌العظمی امین خراسانی پیرامون کرونا». پایگاه اطلاع‌رسانی حضرت آیت‌الله سیدمحمدامین خراسانی:http://aminkhorasani.ir/fa/?p=965.
دباغ، سروش (1398). «کرونا، تقدیر الهی و پزشکی». خلاصۀ صوت گفت‌وگو مدرسۀ آزادفکری. دسترسی در 23/12/1398: https://t.me/azadfekrischool/1717.
راسل، برتراند (1398). علم و دین در جامعه. ترجمۀ: علی‌اصغر مهاجر و احمد ایرانی، چاپ اول، تهران: نشر جامی.
روحانی، سیّد محمّد صادق (1398). «پیام دفتر حضرت آیت الله العظمی روحانی در پی انتشار بیماری مرموز کرونا و درگذشت آیت الله خسروشاهی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله سیّد محمّدصادق روحانی. دسترسی در 23/12/1398:
http://www.rohani.ir/fa/ndt/2754/پیام-دفتر-حضرت-آیت-الله-العظمی-روحانی-در-پی-انتشار-بیماری-مرموز-کرونا-و-درگذشت-آیت-الله-خسروشاهی.
سبحانی، جعفر (1398). «توصیۀ پزشکان درباره کرونا برای دوری از اجتماعات حجّت است». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دسترسی در 3 اسفند 1389:
https://www.irna.ir/news/83685594/ آیت-الله-سبحانی-توصیه-پزشکان-درباره-کرونابرای-دوری-از-اجتماعات
سروش، عبدالکریم (1399). «خدا به هر دردی نمی‌خورد». سایت زیتون. دسترسی در 3/1/1399: https://www.zeitoons.com/74428.
سیستانی، سید علی (1399). «استفتاءاتی درباره ویروس کرونا». سایت رسمی دفتر مرجع عالیقدر آقای سیّدعلی حسینی سیستانی. دسترسی در 3/1/1399: http://www.sistani.org/persian/archive/26399
صافی‌گلپایگانی، لطف‌الله (1398). «آیت‌الله صافی گلپایگانی بر رعایت توصیه‌های پزشکی توسط مردم تاکید کرد». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دسترسی در 10/12/1389:
https://www.irna.ir/news/ آیت-الله-صافی-گلپایگانی-بر-رعایت-توصیه-های-پزشکی-توسط-مردم-تاکید.
علوی‌گرگانی، سیّدمحمّد علی (1398). «دربارۀ غسل میّت کرونایی». پایگاه اطلاع‌رسانی مرجع عالیقدر حضرت آیت‌الله علوی گرگانی. دسترسی در 13/12/1398:
http://site.agorgani.ir/estefta/ سلام-علیکماز-ناظرین-شرعی-سازمان-بهشت-م/
غرویان، محسن (1398). «کرونا و عقلانیت دینی در گفتگو با غرویان: علم و دین واقعی هماهنگ یکدیگرند نه دشمن هم». خبرگزاری تسنیم، دسترسی در 19/12/1398:
https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/12/19/2220005/ کرونا-و-عقلانیت-دینی-در-گفتگو-با-غرویان-علم-و-دین-واقعی-هماهنگ-یکدیگرند-نه-دشمن-هم
لانگ، چالز هـ (1393). «دین عامیانه». در: مقدمه‌ای بر پژوهش دین عامیانه. گزیده و ترجمۀ ابراهیم موسی‌پور. تهران: جوانۀ توس. صص. 19-45.
محدثی، حسن (1398). «اسلام محمّدی(ص) ما را به عقلانیّت فرامی‌خواند». روزنامۀ ابتکار. سال شانزدهم. شمارۀ 4494. 13 اسفند 1398. ص. 3.
محفوظی، عباس (1398). «استفتاء شرعی از حضرت آیت الله العظمی محفوظی دامت برکاته در رابطه با خوف از ابتلاء به بیماری کرونا». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله محفوظی. دسترسی در 8/12/1398:
http://www.mahfoozi.ir/fa/news/view/147/q:2qnYsdmI2YbYpw==
محمّدی، رحیم (1398). «روی دیگر کشتار کورونا؛ آشکار شدن ستیز میان دین و علم». کانال تلگرام جامعۀ ایرانی. دسترسی در 10/12/1398:
https://t.me/RahimMohamadi/865
مظاهری، حسین (1399). «توصیه‌های معظم‌له در پاسخ به سؤالی پیرامون بیماری کرونا». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله مظاهری.
http://www.almazaheri.ir/farsi/Index.aspx?ID=2661&CategoryNum=155&TabID=0005
مکارم شیرازی، ناصر (1398). «پیام آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی در آستانۀ سال نو». بلیغ‌نیوز. دسترسی در 28/12/1398:
https://makarem.ir/news/fa/News/Details/419421/پیام-آیت-الله-العظمی-مکارم-شیرازی-در-آستانه-سال-نو
ملکیان، مصطفی (1397). «پیش‌فرض‌های بازسازی اسلامی علوم انسانی». در: علم دینی؛ دیدگاه‌ها و ملاحظات. ویراستۀ سیّدحمیدرضا حسنی، مهدی علی‌پور و سیّدمحمّدتقی موحدابطحی. چاپ هفتم. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. صص. 323-303.
ملکیان، مصطفی (1373). «بررسی گونه های تعارض بین علم و دین». مجلۀ علوم انسانی. سال سوم. شمارۀ 10. صص 84-63.
موسی‌پور، ابراهیم (1393). «دین عامیانه». در: دانشنامۀ جهان اسلام (ج18). زیرنظر غلامعلی حداد عادل. تهران: بنیاد دایره‌المعارف اسلامی.
نوری‌همدانی، حسین (1398). «پیام معظم‌له درپی شیوع بیماری کرونا». دفتر حضرت آیت‌الله نوری‌همدانی، دسترسی در 10/12/1398:
واردنبورگ، ژاک (1393). «مسئلۀ دین رسمی و دین عامیانه در مطالعات اسلامی». در: مقدمه‌ای بر پژوهش دین عامیانه. گزیده و ترجمۀ ابراهیم موسی‌پور، تهران: جوانۀ توس. صص. 59-107.
 
https://noorihamedani.ir/post/view?id=9751.
McGrath, Alister E. (1999). Science & Religion : An Introduction. Massachusetts: Blackwell Publishers Inc.
Heibert, Paul G.; Shaw, R. Daniel; Tienou, Tite (1999). Understanding Folk Religion; A Christian Response to Popular Beliefs and Practices. Michigan: Baker Books.