فلسفه‌گریزی در مکتب تفکیک

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

مدیر گروه پژوهشی قرآن و معرفت‌شناسی

چکیده

میرزامهدی اصفهانی در حوزة مشهد مؤسس مکتبی بود که بعدها به مکتب تفکیک معروف شد. محمدرضا حکیمی اولین‌بار واژة تفکیک را برای این نحلة فکری پیشنهاد کرد. به اعتقاد وی مکتب تفکیک جهان‌بینی‌ای است که مفاهیم و علوم بشری‌ای مانند فلسفه را از معارف ناب الهی برگرفته از کتاب و سنت تفکیک می‌کند. آن‌ها معتقدند نباید هیچ‌گونه ناخالصی را در فهم معارف دینی راه داد. از‌این‌رو به‌شدت مخالف به‌کارگیری عقل به شیوة فلاسفه در دفاع و تبیین آموزه‌های دینی‌اند؛ چراکه دین را در استفاده از روش‏های عقلانی خودکفا می‌پندارند و شأن دین را برتر از آن می‏دانند که برای تبیین آن به معارف بیرونی هم‌چون معارف یونانی و هندی روی آورد.
در این مقاله بررسی خواهیم کرد که آیا فهم دین بدون هیچ پیش‌دانسته‌ای ممکن است؟ سپس با استفاده از یافته‏های دانش هرمنوتیک نشان خواهیم داد که همواره فهم در هر دانشی ازجمله معارف دینی با پیش‌دانسته‏ها آغاز می‌شود و در گفت‌و‌گوی با متن این پیش‌فرض‌ها در فرایندی حلقوی تعدیل می‏شوند. از‌این‌رو لازم است تا در دانش یا دانش‏هایی این پیش‌دانسته‌ها ابتدا بررسی شوند. این علوم نیز منابع خود را از هر سرزمین که لازم باشد به‌دست می‏آورند و تفاوتی میان هند و عربستان در آن‌ها نیست. گرچه ممکن است همین دانش‏ها نیز در تعامل با معرفت دینی دچار تغییر و تحول اساسی شوند. سپس این موضوع را بررسی کرده‌ایم که در دانش‏هایی هم‌چون فلسفه که مرز مشترکی با معارف دینی پیدا می‏کنند آیا می‏توان از تجربیات فکری بشر در دانش‏های مذکور به منظور فهم بهتر گزاره‏های مشترک در دین بهره برد؟ بعد از آن، به دلایل بررسی‏های تطبیقی میان دانش‏های بشری و معارف دینی پرداخته‏ایم. در این میان مخالفت‌نکردن امامان معصوم (ع) با علوم وارداتی را بررسی و از این ره‌گذر دلایل وام‌گیری متفکران اسلامی از نظام‏های عقلانی بیرونی ازجمله فلسفه را بررسی و نشان داده‌ایم که ماهیت دین به‌گونه‌ای است که بررسی‌های تطبیقی را ترغیب می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Avoiding philosophy in the school of Tafkik

نویسنده [English]

  • mohsen abbasnejad
چکیده [English]

Mirza Mehdy Isfahani in the area of Mashhad was the founder of a school that later became known as the School of Tafkik (Separation). Mohammad Reza Hakimi coined the title ‘Tafkik’ to indicate this intellectual school. For him, this school is a worldview that distinguishes human knowledge such as philosophy and its associated concepts from pure knowledge which flow from Quran and Prophet’s tradition.  Thus the proponents of this movement are strongly against using reason in its philosophical meaning to explain and defend the doctrines of religion.  
In this paper, we will consider whether religion understanding without any (philosophical or non-philosophical) presuppositions is possible. Then using findings of Hermeneutics we will show that any understanding, including religion understanding, always begins with some presuppositions, in fact there is no escape from our pre-knowledge. These presuppositions are modified through the dialogue with the text.  
Then we will consider whether one can use human intellectual experiences of disciplines such as philosophy, which have a common border with religion, to get a better understanding of religion statements.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tafkik
  • presuppositions
  • human knowledge
  • pure knowledge
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
ابی الحسن علی بن موسی­الرضا (ع) (1406 ق). مسندالامام الرضا، جمع و تحقیق عزیزالله عطاردی الخبوشانی، المؤتمر العالمی الامام الرضا.
اصفهانی، میرزا‌مهدی (بی‌تا الف). تقریرات، مرکز اسناد آستان قدس، ش 13480.
اصفهانی، میرزا‌مهدی (بی‌تا ب). ابواب الهدی، مرکز اسناد آستان قدس رضوی، ش 12412.
ارشادی‌نیا، محمدرضا (1382). نقد و بررسی نظریة تفکیک، قم: بوستان کتاب.
جواد تهرانی (1363). عارف و صوفی چه می‏گویند؟، تهران: واحد تحقیقات اسلامی بنیاد بعثت.
حکیمی، محمد‌رضا (1375). مکتب تفکیک، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حکیمی، محمدرضا (1373). مکتب تفکیک، قم: مرکز بررسی‏های اسلامی.
حکیمی، محمدرضا (1380). «عقل خود‌بنیاد»، بازتاب اندیشه، ش 21.
حلبی، شیخ محمود (بی‌تا). دروس معارف‌الهیه، نسخة خطی کتابخانة آستان قدس.
جوادی آملی (1386). منزلت عقل در هندسة معرفت دینی، تحقیق احمد واعظی، قم: اسراء.
سروش دباغ (1384). آئین ‌در ‌آیینه: مروری بر آرای دین‌شناسانه عبدالکریم سروش، تهران: مؤسسة فرهنگی صراط.
سیّدان، سیدجعفر (بی‌تا). سلسله مباحث عقاید سنخیت، عینیت یا تباین، قم: مدرسه آیت‌الله العظمی گلپایگانی.
شیخ صدوق (1403 ق). خصال، تصحیح علی‏اکبر غفاری، قم: منشورات جماعة المدرسین.
صدرالمتألهین شیرازی (1981). الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعة، ج 4، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
صدرالمتألهین شیرازی (1341). العرشیه، تصحیح و ترجمة غلامحسین آهنی، اصفهان: دانشکدة ادبیات.
مرتضی مطهری (1358). بیست‌ گفتار، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1377). آشنایی با علوم اسلامی، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1380). مجموعة آثار، ج 6، تهران: صدرا.
مهدی مروارید (1387). بحثی پیرامون مسئله‏ای از معاد در محضر استاد جوادی آملی و استاد سید جعفر سیدان، مشهد: ولایت.
موسوی سیدمحمد (1382). آئین اندیشه (بررسی مبانی و دیدگاه‏های مکتب تفکیک)، تهران: حکمت.
 
Gadamer, Hans Georg (1994). Truth and Method, New York: continuum.