تحلیل انتقادی نظریة ذاتی و عرضی در ادیان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه فلسفه. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه خوارزمی. کرج. ایران.

چکیده

نظریة «ذاتی و عرضی در ادیان»، آموزه‌های هر دینی را به دو دستة ذاتیات و عرضیات تقسیم می‌کند. در این نظریه ذاتی دین عبارت‌است از زیرانداز، مضمون و محتوا، گوهر و مقصد دین. در مقابل، عرضی دین عبارت‌است از روانداز، قالب، پوسته، غبار و زنگار دین. بر اساس این نظریه، همان‌طور که در ضرب‌المثل‌ها، ظاهر الفاظ غیر از محتوا است و ظاهر عرضی است و محتوا ذاتی، و نیز همان‌طور که مثنوی ذاتیات و عرضیاتی دارد، دین اسلام نیز ذاتیات و عرضیاتی دارد. از آنجا که اسلام با ذاتیاتش اسلام است، نه با عرضیاتش، اعتقاد و التزام به عرضیات لازم نیست و می‌توان متناسب با شرایط هر جامعه، آنها را تغییر داد. بررسی مستندات نشان می‌دهد که تنها مستند این نظریه مغالطة تمثیل است. گذشته از آن، نظریه‌پرداز به‌ویژه در موضع بیان معیارهای تفکیک عرضی از ذاتی، چندبار دچار مغالطة مصادره به مطلوب شده است. تعریف‌های ناسازگار از ذاتی و عرضی، فهم غلط از قواعد منطقی و استنتاج نادرست از آنها، بهره‌مندی نادرست از نظریة شباهت خانوادگی، اسناد نظریة افلاک بطلمیوسی به قرآن و خلط احکام تاریخی با احکام اعتقادی، از دیگر لغزش‌های سروش در بیان این نظریه است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Critical Analysis of the Theory of Substantial and Accidental in Religions

نویسنده [English]

  • Mohammad Javad Rezaeirah
Department of Philosophy, faculty of literature and humanities, Kharazmi university, karaj, Iran.
چکیده [English]

The theory of “substantial and accidental in religions” divides all teachings of every religion into substantial and accidental. In this theory, the substantial part of a religion is defined as its content, essence, and destination, whereas the accidental part of it is its mould, husk, dust, and rust.
Like a proverb in which the apparent meaning of the words is different from its content, and the content is substantial and the appearance is accidental, and like Masnawi which has substantial and accidental parts, Islam has substantial and accidental parts. Since what makes Islam Islam is its substantial part, not the accidental one, you don't need to believe in or stick to accidental, and you can change them in every community according to its circumstances.
The only reason used to prove this theory is a false analogy. Moreover, the theorist commits the fallacy of begging the question at some points especially where he wants to give some criteria to distinguish between substantial and accidental. Some other problems of the theory are: inconsistent definitions of substantial and accidental, some misunderstandings of logical laws and drawing wrong conclusions from them, a misapplication of family resemblance theory, ascribing Ptolemaic spheres theory to Qur'an, and confusion between merely historical propositions and doctrinal ones.

کلیدواژه‌ها [English]

  • substantial and accidental
  • contraction and expansion of religion
  • constant and variable in religion
  • Abdolkarim Soroush
منابع

قرآن کریم.

آملی، سیدحیدر (1384). جامع الاسرار و منبع الانوار. تهران: علمی و فرهنگی.

آلوسى، سیدمحمود (1415ق). روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه‏.

ابن‌سینا (1375). الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغه.

ابن‌سینا (1379). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات. تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: دانشگاه تهران.

ابن‌سینا (1404ق الف). الشفاء، الالهیات. تصحیح سعید زاید. قم: کتابخانة آیت‌الله مرعشى‏.

ابن‌سینا (1404ق ب). التعلیقات‏. تحقیق عبدالرحمن بدوى‏، بیروت‏: مکتبة الاعلام الاسلامى‏.

بیرونی، ابوریحان (بی‌تا). تحقیق ماللهند. ترجمة منوچهر صدوقی‌سها. تهران: مؤسسه تحقیقات و مطالعات فرهنگی.

ابن‌حنبل، احمد (1414ق). المسند. بیروت: دارالفکر.

بخاری، محمد بن اسماعیل (1401ق). الصحیح. ج8. بیروت: دارالفکر.

بهمنیار‌ (1375). التحصیل. تصحیح و تعلیق مرتضی مطهری. تهران: دانشگاه تهران.

بیضاوى، عبدالله بن عمر (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل‏. بیروت: دار احیاء التراث العربى‏.

حاکم نیشابوری، محمد (بی‌تا). المستدرک الصحیحین. بیروت: دارالکتاب العربی.

خندان، علی‌اصغر (1380). مغالطات. قم: بوستان کتاب.

رضایی، محمدجواد (1393). «ذات و ذاتی». دانشنامه جهان اسلام. ج18.

سروش، عبدالکریم (1358). دانش و ارزش. تهران: باران.

سروش، عبدالکریم (1377). قبض و بسط تئوریک شریعت. تهران: صراط.

سروش، عبدالکریم (1378الف). «اصناف دین‌ورزی». مجله کیان. شمارة 50، ص26ـ23.

سروش، عبدالکریم (1378ب). بسط تجربه نبوی. تهران: صراط.

سهروردی، شیخ شهاب‌الدین (1375). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. ج2. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏.

سیوطی، جلال‌الدین (1406ق). تاریخ الخلفاء. بیروت: دارالقلم.

سیوطی، جلال‌الدین (1414ق). الدر المنثور. بیروت: دارالفکر.

طوسی، نصیرالدین (1371). جوهر النضید، به‌همراه شرح علامه حلی. تصحیح محسن بیدارفر. قم: بیدار.

طوسی،‌ نصیرالدین (1361). اساس الاقتباس. تصحیح مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.

طوسی، نصیرالدین (1375). شرح الاشارات و التنبیهات. ج3. قم: نشر البلاغه.

طوسی، محمد بن الحسن (1414ق). الامالی. قم: دارالثقافة.

فارابى، ابونصر (1995). آراء اهل المدینة الفاضلة و مضاداتها. بیروت: مکتبة الهلال‏.

فخررازى، محمد بن عمر (1420ق). مفاتیح الغیب. ج‏2. بیروت: دار احیاء التراث العربی.‏

قمى‌ مشهدى، محمد (1368‏). کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‏.

کاشانی، عبدالرزاق (1381). اصطلاحات الصوفیه. تهران: حکمت.

کلینی، محمد بن یعقوب (1429). الکافی. 15ج. قم: دارالحدیث.

مشکوة‌الدینی، عبدالمحسن (1362). منطق نوین. تهران: آگاه.

مطهری، مرتضی (1381). مجموعه ‏آثار. ج‏21. قم: صدرا.

نصر، سیدحسین (1342). علم و تمدن در اسلام. ترجمة احمد آرام. تهران: دانشگاه صنعتی آریامهر.

هجویری، علی بن عثمان (1383). کشف المحجوب. تصحیح محمود عابدی. تهران: سروش.

 

Wittgenstein, Ludwing (1968). Philosophical Investigation. translated by G. E. Anscombe, New York: Macmillan.