جستارهای فلسفه دین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی ( شهید مطهری)، دانشگاه فردوسی مشهد

2 'هیأت علمی گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی (شهید مطهری)، دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

یکی از نظریه‌های عرصة دین‌پژوهی معاصر ایران پروژة «عقلانیت و معنویت» مصطفی ملکیان است. این نظریه با محور قراردادن مؤلفه‌های اجتناب‌ناپذیر مدرنیته به مواجهه با دین سنتی می‌رود و ضمن مقایسه این مؤلفه‌ها با ویژگی‌های اصلی دین سنتی، حکم به تباین میان دین‌داری و مدرن‌بودن می‌کند. فهم سنتی از دین را در جهان مدرن کارآمد نمی‌داند و فهمی جدید از دین (معنویت) را که سازگار با مؤلفه‌های مدرنیته است معرفی می‌کند. این مقاله کوشیده است تصویری روشن و شفاف از ارکان اصلی این نظریه، که عبارت‌اند از عقلانیت، معنویت و زندگی اصیل، ارائه دهد. در ابتدا مراد ملکیان از دین بیان می‌شود و بعد از آن تقریری از نظریۀ عقلانیت و معنویت ارائه خواهد شد و به‌کوتاهی نقدهایی که علیه این نظریه ارائه کرده‌ایم، و عناوین آن‌ها در زیر آمده است، اشاره می‌شود.
1. ابهام در تقسیم‌بندی دین؛
2. عدول از مبنا؛
3. صورت‌بندی نادرست از استدلال و تبعیت از استدلال و ناسازگاری آن با همة اقسام تعبد؛
4. تاریخی‌بودن دین؛
5. ابهام در نقطه تمایز میان معنویت و عقلانیت؛
6. نبود برنامه‌ای برای اجتماع و کار جمعی؛
7. شرایط سخت معنویت برای عموم مردم.

کلیدواژه‌ها

باربور، ایان (1362). علم و دین، ترجمة بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
سروش، عبدالکریم و دیگران (1381). سنت و سکولاریسم (گفتارهایی از عبدالکریم سروش و دیگران)، تهران: موسسه فرهنگی صراط.
ملکیان، مصطفی (1394). در رهگذار باد و نگهبان لاله، ج 1 و 2، تهران: نگاه معاصر.
ملکیان، مصطفی (1385 الف). مشتاقی و مهجوری، تهران: نگاه معاصر.
ملکیان، مصطفی (1385 ب). مهر ماندگار (مقالاتی در اخلاق‌شناسی)، تهران: نگاه معاصر.
ملکیان، مصطفی (1380). راهی به رهایی، جستارهایی در باب عقلانیت و معنویت، تهران: نگاه معاصر.
ملکیان، مصطفی (1386). دین، معنویت و روشنفکری دینی، تهران: پایان.
ملکیان، مصطفی (1381). «دین و بحران معنا در جهان جدید»، مطالعات راهبردی، ش15.
ملکیان، مصطفی (1379). «اصلاح‌گری در دین به چه معناست؟»، بازتاب اندیشه، ش 1 و 2.
ملکیان، مصطفی (1385). «سازگاری معنویت و مدرنیته»، بازتاب اندیشه، ش 77.
ملکیان، مصطفی (1389). حدیث آرزومندی، جستارهایی در عقلانیت و معنویت، تهران: نگاه معاصر.