دین‌پژوهی مصطفی ملکیان؛ بررسی و نقد

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی ( شهید مطهری)، دانشگاه فردوسی مشهد

2 'هیأت علمی گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی (شهید مطهری)، دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

یکی از نظریه‌های عرصة دین‌پژوهی معاصر ایران پروژة «عقلانیت و معنویت» مصطفی ملکیان است. این نظریه با محور قراردادن مؤلفه‌های اجتناب‌ناپذیر مدرنیته به مواجهه با دین سنتی می‌رود و ضمن مقایسه این مؤلفه‌ها با ویژگی‌های اصلی دین سنتی، حکم به تباین میان دین‌داری و مدرن‌بودن می‌کند. فهم سنتی از دین را در جهان مدرن کارآمد نمی‌داند و فهمی جدید از دین (معنویت) را که سازگار با مؤلفه‌های مدرنیته است معرفی می‌کند. این مقاله کوشیده است تصویری روشن و شفاف از ارکان اصلی این نظریه، که عبارت‌اند از عقلانیت، معنویت و زندگی اصیل، ارائه دهد. در ابتدا مراد ملکیان از دین بیان می‌شود و بعد از آن تقریری از نظریۀ عقلانیت و معنویت ارائه خواهد شد و به‌کوتاهی نقدهایی که علیه این نظریه ارائه کرده‌ایم، و عناوین آن‌ها در زیر آمده است، اشاره می‌شود.
1. ابهام در تقسیم‌بندی دین؛
2. عدول از مبنا؛
3. صورت‌بندی نادرست از استدلال و تبعیت از استدلال و ناسازگاری آن با همة اقسام تعبد؛
4. تاریخی‌بودن دین؛
5. ابهام در نقطه تمایز میان معنویت و عقلانیت؛
6. نبود برنامه‌ای برای اجتماع و کار جمعی؛
7. شرایط سخت معنویت برای عموم مردم.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Mustafa Malekyan’s Religious Studies; A Critical study

نویسندگان [English]

  • ali rahimi shahrakht 1
  • ali haghi 2
1 M.A in philosophy and Islamic wisdom, faculty of Theology and Islamic Education, Ferdowsi University of Mashhad
2 Faculty member of philosophy and Islamic wisdom department, faculty of Theology and Islamic Education, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده [English]

One of the theories in the field of contemporary religious studies is the Mustafa Malekian’s project of ‘rationality and spirituality’. Focusing on the inevitable components of modernity, and comparing these components with the main characteristics of traditional religion, the theory claims that religiosity and modernity are incompatible. The traditional understanding of religion in the modern world is not efficient, so the theory introduces a new understanding of religion (spirituality) which is compatible with the components of modernity. This article attempts to point out the main pillars of the theory, namely rationality, spirituality and genuine life, and also presents some criticisms against it. In the beginning, Malekyan’s mean of religion is expressed, then an expression of the theory of rationality and spirituality is offered, and finally we, in brief, present some criticisms the titles of which are as follows:
1. Ambiguity in the religion division;
2. Departure from the base;
3. The incorrect formulation of reasoning and adherence to reasoning and its incompatibility with all forms of worship;
4. Historical Religion;
5. Ambiguity at the point of distinction between spirituality and rationality;
6. There is no program for community and collective work;
7. Severe spiritual conditions for the public.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Religion
  • Spirituality
  • rationality
  • Modernity
  • Malekyan
باربور، ایان (1362). علم و دین، ترجمة بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
سروش، عبدالکریم و دیگران (1381). سنت و سکولاریسم (گفتارهایی از عبدالکریم سروش و دیگران)، تهران: موسسه فرهنگی صراط.
ملکیان، مصطفی (1394). در رهگذار باد و نگهبان لاله، ج 1 و 2، تهران: نگاه معاصر.
ملکیان، مصطفی (1385 الف). مشتاقی و مهجوری، تهران: نگاه معاصر.
ملکیان، مصطفی (1385 ب). مهر ماندگار (مقالاتی در اخلاق‌شناسی)، تهران: نگاه معاصر.
ملکیان، مصطفی (1380). راهی به رهایی، جستارهایی در باب عقلانیت و معنویت، تهران: نگاه معاصر.
ملکیان، مصطفی (1386). دین، معنویت و روشنفکری دینی، تهران: پایان.
ملکیان، مصطفی (1381). «دین و بحران معنا در جهان جدید»، مطالعات راهبردی، ش15.
ملکیان، مصطفی (1379). «اصلاح‌گری در دین به چه معناست؟»، بازتاب اندیشه، ش 1 و 2.
ملکیان، مصطفی (1385). «سازگاری معنویت و مدرنیته»، بازتاب اندیشه، ش 77.
ملکیان، مصطفی (1389). حدیث آرزومندی، جستارهایی در عقلانیت و معنویت، تهران: نگاه معاصر.