بررسی انتقادی نظریة زایتگایستِ اخلاقیِ داوکینز

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد فلسفه، دانشگاه علامه طباطبایی

2 دکترای فلسفه، دانشگاه علامه طباطبایی

چکیده

داوکینز در دیدگاه «اخلاق ژنتیکی مبتنی بر نظریة تکامل» مدعی است که یک «زایتگایست اخلاقی» یا «روح زمانة اخلاقی» وجود دارد که در جوامع تکامل می‌یابد. وی با رد اصول اخلاقی مبتنی بر دین و مطلق‌گرایی اخلاقی معتقد است که ماهیت اخلاقیات بر اساس روح زمانه به‌سرعت در حال تغییر است و هر دوره‌ای اصول اخلاقی مختص به خود را می‌طلبد. به ادعای او دین و اخلاق محصول فرایند زیستی تکامل و انتخاب طبیعی هستند. اخلاقیات نیز ریشه در دین ندارند، بلکه منشأ داروینی دارند. ژن‌های دگرخواه در خلال فرایند تکامل انتخاب شده‌اند و ما به طور طبیعی واجد نوع‌دوستی هستیم و حس ترحم و نیک‌خواهی و سایر اخلاقیات را می‌توان بر اساس تکامل تبیین کرد. نه‌تنها تمام حیات بلکه اخلاق نیز حاصل فعالیت ژن‌هاست. ژن‌ها با واداشتن ارگانیسم به رفتار نیکوکارانه و اخلاقی، بقای خود را تضمین می‌کنند. طبق نظر او عمل اخلاقی عبارت است از عملی که توانایی بقا را در بلندمدت افزایش می‌دهد و عمل غیراخلاقی عملی است که از این توانایی می‌کاهد.
این مقاله درصدد بیان اشکالات دعاوی داوکینز است. پیش‌فرض بی‌مبنای طبیعت‌گرایی، تقلیل‌گرایی گزافی، نسبی‌گرایی فاجعه‌بار اخلاقی، نابسندگی تحلیل تکاملی از سرعت تحول زایتگایست اخلاقی، تعارض تحلیل داوکینز با شهود اخلاقی انسان‌ها، ناموجه بودن پاداش و جزا و تعلیم‌و‌تربیت با تکاملی دانستن اخلاق، تعبیر نامناسب از مطلق‌گرایی، جبر ژنتیکی نافی اختیار انسان، خطاهای روشی- مغالطة منشأ، تلقی نادرست از ابتنای اخلاق بر دین و ایدئولوژی‌گرایی علمی از جملة انتقادات به دیدگاه وی هستند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Critical review of Dawkins' theory of moral Zeitgeist

نویسندگان [English]

  • HamidReza Ayatollahi 1
  • Fatemeh Ahmadi 2
چکیده [English]

According to Dawkins’ view, ‘genetic ethics based on evolution theory’, there is a ‘moral Zeitgeist’ or ‘moral spirit of the age’ that evolves in communities. Rejecting religion-based morality and moral absolutism, he believes that the nature of morality is changing rapidly based on the zeitgeist, and each period requires its own code of ethics. Religion and ethics, he claims, are the results of biological process of evolution and natural selection. Morality is not rooted in religion, but has a Darwinian origin.  Altruistic genes have been selected during the process of evolution and we are naturally qualified with altruism, and sympathy, compassion and other moralities can be explained by evolution. Not only whole life but also morality is the result of genes activity. Forcing organisms to do moral behavior, Genes ensure their survival.
This article is intended to expose the difficulties with Dawkins’ claims. As we will see his views are afflicted with several significant problems, including unwarranted presupposition of naturalism, high reductionism, disastrous moral relativism, the inadequacy of evolutionary analysis of ethical Zeitgeist development, the conflict between Dawkins’ analysis and human moral intuition, the implausibility of reward and punishment and also training, inappropriate interpretation of absolutism, methodic mistakes- the fallacy of origin, his mistaken notion of religion-based morality and scientific ideologism.  

کلیدواژه‌ها [English]

  • scientific atheism
  • gene- oriented evolution
  • genetic ethics based on evolution theory
  • moral Zeitgeist
  • moral relativity
شهبازی، علی و محمدرضایی، محمد (1390). «نوداروینیسم؛ مبانی و معضلات»، قبسات، ش 59.

نصیری، محمود (1383). روش‌شناسی علم و الاهیات، قم: انتشارات مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

موسوی، سیدمحمود؛ سموعی، نفیسه (1392). «اخلاق در اسارت ژن‌ها: بررسی نظریات ریچارد داوکینز در مورد اخلاق»، پژوهش‌نامة اخلاق، سال ششم، ش 21.

 

Criag, William Lane and Sinnott, Armstrong (2004). God? A Debate between a Christian and Atheist, Oxford- New Yourk: Oxford University Press.

Dannett, Daniel C. (2006). Breaking the Spell. New Yourk: Penguin Group.

Dawkins, Richard (1982). The Extended Phenotype, Oxford: W. H. Freeman.

Dawkins, Richard (1989). The Selfish Gene, Oxford: Oxford University Press.

Dawkins, Richard (1986). The Blind Watchmaker, Harlow: Longman.

Dawkins, Richard (2006). The God Delusion, Oxford: Oxford University Press.

Giberson, Karl W. (2008). Saving Darwin: How to be a Christian and Believe in Evolution, Harper Collins e-book.

Sweetman, Brendon (2006). Religion and Science: An Introduction, New Yourk: Continuum.