جستارهای فلسفه دین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد فلسفه، دانشگاه علامه طباطبایی

2 دکترای فلسفه، دانشگاه علامه طباطبایی

چکیده

داوکینز در دیدگاه «اخلاق ژنتیکی مبتنی بر نظریة تکامل» مدعی است که یک «زایتگایست اخلاقی» یا «روح زمانة اخلاقی» وجود دارد که در جوامع تکامل می‌یابد. وی با رد اصول اخلاقی مبتنی بر دین و مطلق‌گرایی اخلاقی معتقد است که ماهیت اخلاقیات بر اساس روح زمانه به‌سرعت در حال تغییر است و هر دوره‌ای اصول اخلاقی مختص به خود را می‌طلبد. به ادعای او دین و اخلاق محصول فرایند زیستی تکامل و انتخاب طبیعی هستند. اخلاقیات نیز ریشه در دین ندارند، بلکه منشأ داروینی دارند. ژن‌های دگرخواه در خلال فرایند تکامل انتخاب شده‌اند و ما به طور طبیعی واجد نوع‌دوستی هستیم و حس ترحم و نیک‌خواهی و سایر اخلاقیات را می‌توان بر اساس تکامل تبیین کرد. نه‌تنها تمام حیات بلکه اخلاق نیز حاصل فعالیت ژن‌هاست. ژن‌ها با واداشتن ارگانیسم به رفتار نیکوکارانه و اخلاقی، بقای خود را تضمین می‌کنند. طبق نظر او عمل اخلاقی عبارت است از عملی که توانایی بقا را در بلندمدت افزایش می‌دهد و عمل غیراخلاقی عملی است که از این توانایی می‌کاهد.
این مقاله درصدد بیان اشکالات دعاوی داوکینز است. پیش‌فرض بی‌مبنای طبیعت‌گرایی، تقلیل‌گرایی گزافی، نسبی‌گرایی فاجعه‌بار اخلاقی، نابسندگی تحلیل تکاملی از سرعت تحول زایتگایست اخلاقی، تعارض تحلیل داوکینز با شهود اخلاقی انسان‌ها، ناموجه بودن پاداش و جزا و تعلیم‌و‌تربیت با تکاملی دانستن اخلاق، تعبیر نامناسب از مطلق‌گرایی، جبر ژنتیکی نافی اختیار انسان، خطاهای روشی- مغالطة منشأ، تلقی نادرست از ابتنای اخلاق بر دین و ایدئولوژی‌گرایی علمی از جملة انتقادات به دیدگاه وی هستند.

کلیدواژه‌ها

شهبازی، علی و محمدرضایی، محمد (1390). «نوداروینیسم؛ مبانی و معضلات»، قبسات، ش 59.

نصیری، محمود (1383). روش‌شناسی علم و الاهیات، قم: انتشارات مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

موسوی، سیدمحمود؛ سموعی، نفیسه (1392). «اخلاق در اسارت ژن‌ها: بررسی نظریات ریچارد داوکینز در مورد اخلاق»، پژوهش‌نامة اخلاق، سال ششم، ش 21.

 

Criag, William Lane and Sinnott, Armstrong (2004). God? A Debate between a Christian and Atheist, Oxford- New Yourk: Oxford University Press.

Dannett, Daniel C. (2006). Breaking the Spell. New Yourk: Penguin Group.

Dawkins, Richard (1982). The Extended Phenotype, Oxford: W. H. Freeman.

Dawkins, Richard (1989). The Selfish Gene, Oxford: Oxford University Press.

Dawkins, Richard (1986). The Blind Watchmaker, Harlow: Longman.

Dawkins, Richard (2006). The God Delusion, Oxford: Oxford University Press.

Giberson, Karl W. (2008). Saving Darwin: How to be a Christian and Believe in Evolution, Harper Collins e-book.

Sweetman, Brendon (2006). Religion and Science: An Introduction, New Yourk: Continuum.