جستارهای فلسفه دین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفه، دانشگاه علامه طباطبایی

2 دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفة دین، دانشگاه علامه طباطبایی

چکیده

الاهیات سلبی پاسخی به پرسش از چگونگی سخن‌گفتن از ذات خداوند و امکان شناخت وی است که به صورت سلب زبانی نمود می‌یابد و از سه بُعد وجودی، معرفتی و زبانی قابل بررسی است. دیونوسیوس مجعول فیلسوف و عارف مسیحی اوایل قرون وسطی است که الاهیات سلبی وی تأثیر بسیاری بر عارفان پس از خود داشته است. شیوة الاهیاتی وی متشکل از چهار مرحله است: 1. ایجابی، که با حرکت نزولی از صفات کلی و انتزاعی امر متعالی آن‌ها را به مخلوقات متصف می‌کند؛ 2. سلبی، که در سیری صعودی به تنزیه خداوند از صفات و مفاهیم می‌پردازد؛ 3. تفضیلی، که با سلبِ سلب منکر صفات ایجابی و هم سلبی از خداوند می‌شود؛ 4. عرفانی، که سخن‌گفتن از خداوند را در سکوت و زبان را از بیان امر الوهی عاجز می‌داند. هر کدام از این مراحل بر اساس یکی از ابعاد الاهیات سلبی بنا شده‌اند و به سبب اشکالی منجر به مرحلة بعد می‌شوند. در شیوة ایجابی با مبنایی وجودی و هستی‌شناسانه می‌آغازد و به علت مشکل معرفتی پیش‌آمده و تقید خداوند، به مرحلة سلبی روی می‌آورد. مرحلة سلبی نیز منجر به انتساب صفاتِ متضادِ سلب ‌شده و تعین و تقید خداوند می‌شود؛ لذا وی روش تفضیلی را در پیش می‌گیرد. در شیوة تفضیلی سلب توأمان صفات ایجابی و سلبی نوعی از آشفتگی زبانی را به‌وجود می‌آورد که راه‌کار دیونوسیوس در‌نهایت شیوة عرفانی و بیان عجز زبان از توصیف خداوند است.

کلیدواژه‌ها

آندرهیل، اولین (1392). عارفان مسیحی، ترجمة حمید محمودیان و احمدرضا مؤیدی، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
ایلخانی، محمد (1389). تاریخ فلسفه در قرون وسطی و رنسانس، تهران سمت.
بحرانی، اشکان (1389). آینه‌های نیستی: الاهیات سلبی در آثار مولانا و مایستر اکهارت، تهران: نشر علم.
بنانی، مهدی (1388). تاریخ فلسفه غرب، قم: انتشارات بین‌المللی المصطفی.
استیس، والتر، ت. (1392). عرفان و فلسفه، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، تهران: سروش.
حسینی شاهرودی، سید مرتضی؛ فاطمه استثنایی (1391 الف). «بررسی دلایل وجودشناختی الاهیات سلبی»، اندیشة دینی، ش 43.
حسینی شاهرودی، سید مرتضی؛ فاطمه استثنایی (1391 ب). «بررسی دلایل معرفت‌شناختی و زبان‌شناختی الاهیات سلبی»، پژوهشنامه فلسفة دین، ش20.
شمس، محمدجواد (1389). تنزیه و تشبیه در مکتب ودانته و مکتب ابن عربی، قم: نشر ادیان.
علی‌خانی، اسماعیل (1391). «الاهیات سلبی؛ سیر تاریخی و بررسی دیدگاه‌ها»، معرفت کلامی، ش اول.
علیزمانی، امیرعباس (1387). سخن‌گفتن از خدا، سازمان تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
کاپلستون، فردریک چالز (1390). تاریخ فلسفه، ترجمة ابراهیم دادجو، تهران: علمی فرهنگی.
کاپلستون، فردریک چالز (1387). دیباچه‌ای بر فلسفه قرون وسطی، ترجمة مسعود علیا، تهران: ققنوس.
کاکایی، قاسم، و اشکان بحرانی (1387). «مبانی نظری الاهیات سلبی»، نامة مفید، ش 68.
گیسلر، نورمن (1391). فلسفة دین، ترجمة حمیدرضا آیت‌اللهی، تهران: حکمت.
مجتهدی، کریم (1379). فلسفه در قرون وسطی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
 
Turner, D. (1995). The Darkness of God; Negativity in Christian Mysticism, Cambridge: Cambridge UP.
Rolt, C. E. (1920). Dionysius the Areopagite on the divine names and the mystical theology, CCEL.