جستارهای فلسفه دین
1. نظریۀ کاربردی معنا و تأثیر آن در معرفت‌شناسی دینی

رضا اکبری

دوره 1، شماره 1 ، بهار و تابستان 1391، ، صفحه 1-15

چکیده
  در فلسفۀ زبان از نظریات معناداری سخن به‌میان می‌آید. یکی از مهم‌ترین نظریات در این حیطه نظریۀ «کاربردی» است. براساس نظریۀ کاربردی، معنای یک لفظ چیزی جز کاربرد آن لفظ در زبان نیست. در این نظریه، زبان خصوصی وجود ندارد و معناداری به‌مثابة امری اجتماعی در یک جامعۀ زبانی تحقق پیدا می‌کند. در هریک از جامعه‌های زبانی با توجه به زمینه‌های ...  بیشتر

2. نقدی بر قرائت پولس از مسیحیت

جواد آیار؛ مجید ملایوسفی

دوره 1، شماره 2 ، پاییز و زمستان 1391، ، صفحه 1-25

چکیده
  از نیمۀ دوم قرن دوم میلادی، تقریری از مسیحیت اشاعه یافت که به قرائت پولسی معروف است و از همان زمان تاکنون بر جهان مسیحیت حکم‌‌فرماست. پولس یهودی متعصبی از قبیلۀ بنیامین است که پس از تعقیب و شکنجۀ بسیاری از مسیحیان، به‌ واسطۀ مکاشفه‌‌ای اثبات‌‌ناپذیر به جرگۀ مسیحیان پیوست و به ‌‌زعم خود، همة عمرش را وقف ابلاغ و اشاعۀ دین مسیح کرد. ...  بیشتر

3. اراده، سوژة مرید، و ارادة بیگانه (خدا) در آموزه‌های ویتگنشتاین متقدم

مهدی حسین‌زاده یزدی؛ علی‌اکبر احمدی افرنجامی

دوره 2، شماره 1 ، بهار و تابستان 1392، ، صفحه 1-17

چکیده
    ویتگنشتاین در فقرات پایانی تراکتاتوس از وجود امر ناگفتنی سخن می‌گوید که خود را نشان می‌دهد. اراده و سوژة مرید در آموزه‌های ویتگنشتاین متقدم در زمرة ناگفتنی‌ها قرار می‌گیرد. ویتگنشتاین در یادداشت‌ها، از سوژه با چهار عنوانِ سوژة متفکر، سوژة شناسا، سوژة متافیزیکی، و سوژة مرید سخن می‌گوید. سوژة مرید متفاوت از دیگر عناوین تبیین ...  بیشتر

4. بررسی و نقد رابطة خدا و جهان آفرینش در آرای مقدم ویتگنشتاین

حمیدرضا آیت‌اللهی؛ مریم شادی

دوره 2، شماره 2 ، بهار و تابستان 1392، ، صفحه 1-19

چکیده
  پرسش‌گری از خدا و جهان آفرینش توسط لودیگ ویتگنشتاین یکی از پر رمز و رازترین و در عین حال کم‌دامنه‌ترین کنش‌های فلسفی اوست که واکاوی حدود و ثغور آن می‌تواند در روشن‌شدن بسیاری از زوایای فکری این فیلسوف مؤثر باشد. خدای ویتگنشتاین، در دیدگاه اولیة او، آشکارگی در عالم ندارد. او در بررسی دقیقی به بی‌نسبت‌بودن زبان و تعابیر متافیزیک، ...  بیشتر

5. کثرت‌گرایی جان هیک و نظریۀ ارجاع

مهدی اخوان

دوره 2، شماره 3 ، پاییز و زمستان 1392، ، صفحه 1-13

چکیده
  جان هیک فیلسوف دین فقید قرن بیستم، به نظریه‌پردازی در باب مسئلة تنوع و کثرت دینی شهرة آفاق است. او با اتخاذ مبادی و مبانی گوناگون معرفت‌شناختی فلسفی سعی در طرح فرضیه‌ای تبیینی دارد که به باور او بهترین تبیین تکثر در جهان واقعی را ارائه دهد. هیک به لحاظ هستی‌شناختی وجود واقعیت غایی مستقل از ذهن و زبان را (البته در قالب رئالیسم انتقادی) ...  بیشتر

6. امکان‌پذیری وجود خدا در برهان‌های وجودی مدرن

حمیدرضا آیت‌اللهی؛ سمیه فریدونی

دوره 2، شماره 4 ، پاییز و زمستان 1392، ، صفحه 1-18

چکیده
  در بیش‌تر برهان‌های وجودی مدرن، مقدمه‌ای هست که آن را مقدمة «امکان‌پذیری» می‌خوانند و محتوای آن این است که «وجود هستندة کامل امکان‌پذیر است» یا به عبارتی «چنین نیست که وجود هستندة کامل محال باشد». در این مقاله، نخست به اختصار خوانش‌های نورمن ملکم، چارلز هارتسهورن، و آلوین پلانتینگا که از خوانش‌های مدرن برهان ...  بیشتر

7. کندوکاوی پیرامون فرجام‌شناسی از دیدگاه پل تیلیش

اعلی تورانی؛ منیره سلطان احمدی

دوره 3، شماره 1 ، بهار و تابستان 1393، ، صفحه 1-19

چکیده
  مرگ‌اندیشی، از دل‌مشغولی‌های دیرپای آدمی و همچنین اندیشمندان معاصر ازجمله پل تیلیش به‌شمار می‌آید. که البته آرای او به جهت غلبة دیدگاه اگزیستانسیالیستی وی در این مسئله، رنگ و بوی نسبتاً متفاوتی می‌یابد. به طور کلی مسئلة آخرت برای وی معنایی متعالی‌تر از معنای مصطلح حادثه واپسین دارد که آن عبارت است از استعلای آفرینش در پرتو حیات ...  بیشتر

8. مرگ خدا و پیامدهای آن در فلسفة نیچه

هدایت علوی تبار؛ سیده آزاده امامی

دوره 3، شماره 2 ، پاییز و زمستان 1393، ، صفحه 1-23

چکیده
  خدا و انگاره‌های هم‌بسته با او، در فلسفه‌ورزی نیچه موضوعیتی اساسی دارد. البته با این توضیح که نگاه نیچه به این مفاهیم، با رویکرد سایر اندیشمندان بسیار متفاوت است؛ او بسان دیگران برای اثبات مدعای خویش، دست به دامان استدلال‌های مرسوم فلسفی نمی‌شود و شیوة دیگری برمی‌گزیند. شیوه‌ای که برآمده از نگاه انضمامی او به زمانه‌ای است که ...  بیشتر

9. نقد و بررسی استدلال‌های ویلیام جیمز در جستارِ «خواستِ باور»

مهدی اخوان؛ سید امین موسوی زاده

دوره 4، شماره 1 ، بهار و تابستان 1394، ، صفحه 1-14

چکیده
  ویلیام کلیفُرد در جستار «اخلاق باور» مدعی شد که باور بر بنیاد شواهد نابسنده، در هر کجا و هر زمان و برای هر کس خطاست. ویلیام جیمز در جستار «خواست باور» درصدد پاسخ به او برآمد و ادعا کرد که باور دینی یک تصمیم اصیل است و در این گونه تصمیمات توجیه ایمان، خواستِ باور است.  اصل ادعای جیمز در «خواستِ باور» تعریف انتخاب اصیل ...  بیشتر

10. نقد و بررسیِ سه تصور از خدا در فلسفة مسیحیِ معاصر

حسن احمدی زاده

دوره 4، شماره 2 ، پاییز و زمستان 1394، ، صفحه 1-20

چکیده
  امروزه الهیات مسیحی، بیش از هر زمان دیگر، با مسئلة وجود خدا، شناخت او و به‌ویژه، ارتباط میان علم و ارادة الهی با اراده و تقدیر انسان، درگیریِ فلسفی و کلامی دارد. در دوران معاصر، با ظهور نحله‌های جدید فلسفی در غرب، الهیات مسیحی نیز نحله‌های فلسفیِ مختلفی را درون خود تجربه کرده است، که الهیات یا خداباوریِ کلاسیک، خداباوریِ گشوده و ...  بیشتر

11. بررسی تحلیلی نسبت زبان و امر متعالی در مسئلۀ تنوع دینی

مهدی اخوان

دوره 5، شماره 1 ، بهار و تابستان 1395، ، صفحه 1-25

چکیده
  نسبت زبان و امر واقع در فلسفه، به‌طورکلی، و در فلسفۀ زبان، به‌ طور خاص، مباحث معناشناسی و نظریۀ دلالت را پیش می‌کشد. هر رویکرد فلسفی به پدیدۀ تنوع و کثرت ادیان باید به این مباحث زبان‌شناسانه نظر داشته باشد. نظریه‌های دلالت و معنایی که در باب امر متعالی در خصوصِ مسئلة تنوع دینی برگرفته می‌شوند، باید به‌گونه‌ای باشند که تمامیت و ...  بیشتر

12. بررسی انتقادی نظریة زایتگایستِ اخلاقیِ داوکینز

حمیدرضا آیت‌اللّهی؛ فاطمه احمدی

دوره 5، شماره 2 ، پاییز و زمستان 1395، ، صفحه 1-21

چکیده
  داوکینز در دیدگاه «اخلاق ژنتیکی مبتنی بر نظریة تکامل» مدعی است که یک «زایتگایست اخلاقی» یا «روح زمانة اخلاقی» وجود دارد که در جوامع تکامل می‌یابد. وی با رد اصول اخلاقی مبتنی بر دین و مطلق‌گرایی اخلاقی معتقد است که ماهیت اخلاقیات بر اساس روح زمانه به‌سرعت در حال تغییر است و هر دوره‌ای اصول اخلاقی مختص به خود را می‌طلبد. ...  بیشتر

13. مفهوم خدا در اندیشۀ ابن‌سینا

مستانه کاکایی؛ حسن عباسی حسین آبادی

دوره 6، شماره 1 ، بهار و تابستان 1396، ، صفحه 1-17

چکیده
  ابن‌سینا بر اساس وجودشناسی، خداشناسی را تبیین می‌کند و برای اثبات خدا استدلالی مبتنی بر وجودشناسی بیان می‌کند. اصل مهم وجودی او تمایز میان وجود و ماهیت است. بر اساس این تمایز، موجودات به دو قسم واجب و ممکن تقسیم می‌شوند. در واجب‌الوجود تمایز وجود و ماهیت بی‌معناست و در ممکنات چنین تمایزی برقرار است. پرسش اولیه این است که ابن‌سینا ...  بیشتر

14. جایگاه خداباوری گشوده به‌عنوان رویکردی نوین در میان انواع خداباوری

مهدی ابوطالبی یزدی؛ رسول رسولی پور؛ امیرعباس علی‌زمانی؛ قربان علمی؛ محسن جوادی

دوره 6، شماره 2 ، پاییز و زمستان 1396، ، صفحه 1-24

چکیده
  خداباوری گشوده به­عنوان رویکرد جدیدی در عرصۀ الهیات و فلسفة دین، نظریات و دیدگاه­هایی را مطرح کرده است که هم به لحاظ فلسفی و هم به لحاظ الهیاتی (کلامی) توجه بسیاری از اندیشمندان معاصر را به خود جلب کرده است. مدعای اصلی و اساسی حامیان این رویکرد این است که بسیاری از آموزه­های رایج دربارۀ ذات و صفات خدا (و به­طور خاص صفاتی مانند ...  بیشتر

15. منظر سرمدی خدای ادیان و مسألۀ شرور گزاف

صبا فریدونی؛ سید حسن حسینی سروری؛ علیرضا منصوری

دوره 7، شماره 1 ، بهار و تابستان 1397، ، صفحه 1-22

چکیده
  در این مقاله نخست به این موضوع می‌پردازیم که چالش اصلی مسألۀ شر برای باور به خدای ادیان، وجود وضعیت‌های ناگوار در عالم نیست بلکه وجود شرور گزاف است؛ یعنی تحقّق وضعیت‌هایی در جهان که بیش از سودمندی، ناگواری ایجاد می‌کنند. سپس با توضیح تفاوت منظر زمان‌مند و منظر سرمدی، میان شرور ظاهراً گزاف و شرور واقعاً گزاف، تمایز قائل می‌شویم ...  بیشتر

16. تحلیل و نقد وحی‌شناسی دکتر نصر حامد ابوزید از منظر علامه طباطبایی

صغری خیرجوی

دوره 7، شماره 2 ، پاییز و زمستان 1397، ، صفحه 1-33

چکیده
  شناخت وحی به صورت عام و ماهیت  قرآن به صورت خاص از بحث‌های بسیار مهم و ضروری است. به‌خصوص که چیستی وحی در عصر جدید چالش‌های زیادی را در حوزة تفکر اسلامی به‌وجود آورده است. مقالة حاضر با رویکرد توصیفی‌ـ‌تحلیلی و انتقادی‌ـ‌‌مقایسه‌ای به مسئلة چیستی وحی از دیدگاه علامه طباطبایی (قرآن‌شناس سنتی) و نصر حامد ابوزید (قرآن‌شناس مدرن) ...  بیشتر

17. بررسی نقادانۀ خداباوری شکاکانۀ برگمن و بن‌بست شکاکیت اخلاقی

فاطمه سعیدی؛ عبد الرسول کشفی؛ امیر عباس علیزمانی

دوره 8، شماره 1 ، بهار و تابستان 1398، ، صفحه 1-23

http://dx.doi.org/10.22034/rs.2019.3766

چکیده
  خداباوری شکاکانه یکی از انواع پاسخ‌های فیلسوفان خداباور در واکنش به مسئلۀ قرینه‌ای شر است. این رویکرد که خود دربردارندۀ مجموعه‌ای از آراست، با تکیه بر محدودیت قوای شناختی بشر و پیچیدگی و ژرفای واقعیت ارزشی، در ادعای گزاف‌بودن شرور تردید می‌افکند. این مقاله مبتنی بر آرای برگمن، از فیلسوفان برجستۀ این حوزه، است. برگمن با مطرح‌کردن ...  بیشتر

18. بررسی مفهوم خدا در انئادها و اثولوجیا

حسن عباسی حسین آبادی

دوره 8، شماره 2 ، پاییز و زمستان 1398، ، صفحه 1-18

http://dx.doi.org/10.22034/rs.2020.4627

چکیده
  بحث از مفهوم خدا با بررسی صفات خدا و نسبت آن با ذات و وجود خداوند به‌دست می‌آید. هریک از فلاسفۀ پیش از افلوطین، بنا بر مبانی خود این مسئله را بررسی کرده‌اند. پرسش ما این است که مفهوم خدا در انئادها و اثولوجیا چگونه تبیین می‌شوند؟ چقدر با هم هم‌پوشانی دارند؟ و چه تفاوتی دارند؟ آیا می‌توان آن‌دو را یکی دانست و یک تبیین برای هردو ارائه ...  بیشتر

19. بررسی زمینه‌ها و دامنه‌های حقوق معرفتی انسان از دیدگاه کلیفورد

قاسم پورحسن؛ مریم شادی شادی

دوره 2، شماره 3 ، پاییز و زمستان 1392، ، صفحه 15-36

چکیده
  یکی از مهم‌ترین دغدغه‌ها و مسائل معرفت‌شناسی، شیوة حصول باورهاست و یکی از مهم‌ترین رهیافت‌های نیل به این مقصود را دبلیو. کی. کلیفورد ارائه کرده است؛ وی با اتخاذ رویکرد دلیل‌گرایی قوی، در پی‌ریزی بنیان جدیدی برای پذیرش باور، نقش عمده‌ای داشت. عمده‌ترین نقطة اتکای وی در این مسیر پیوند میان اخلاق و معرفت‌شناسی است، به نحوی که هر ...  بیشتر

20. مدلول معجزه از دیدگاه علامه طباطبایی و سوئین‌برن

فرج الله براتی؛ محسن جوادی

دوره 4، شماره 1 ، بهار و تابستان 1394، ، صفحه 15-37

چکیده
  در سنت اسلامی، یکی از مباحث مهم و اساسی در خصوص معجزه، بحث از دلالت معجزه بر نبوت پیامبران است. اندیشمندان اسلامی عمدتاً معجزه را دلیل بر صدق مدعی نبوت می‌دانند نه بر صدق تعالیم او؛ زیرا به اعتقاد آنان رابطه‌ای میان یک عمل خارق‌العاده و صدق تعلیمات کسی که چنین امری را انجام داده است وجود ندارد. می‌توان گفت وجه مشترک دیدگاه اسلامی ...  بیشتر

21. بررسی انتقادی نظریة «نحوة معیشت» ویتگنشتاین و عمق نفوذ آن در تفکر دینی

قاسم پورحسن

دوره 1، شماره 1 ، بهار و تابستان 1391، ، صفحه 17-50

چکیده
  معنا‌داری زبان دین در نزد ویتگنشتاین، یعنی شرکت در یک حیات و داشتن صورت زندگی. بدون «صورت حیات» و شراکت در نحوه‌ای از این صور، زبان و گزاره‌های دینی برای فرد معنای خاصی ندارند و فرد نمی‌تواند آن‌ها را درک کند. ادراک و داوری یک باور دینی، تنها در پرتو صورت حیات برای فرد امکان‌پذیر است. آن‌چنان‌که کای نیلسون در مقالة معروفش ...  بیشتر

22. بررسی تطبیقی آموزة گناه نخستین از نظر اسلام و مسیحیت با تکیه ‌بر آرای علامه طباطبایی و آگوستین

مریم خوشدل روحانی؛ رقیه بیگدلی

دوره 2، شماره 1 ، بهار و تابستان 1392، ، صفحه 19-46

چکیده
  آموزة گناه نخستین یکی از اصول اعتقادی مسیحیان است؛ بر اساس این آموزه، طبیعت بشری به علت گناه آدم، گناه‌آلود شده است، لذا برای نجات، لازم است عیسی قربانی شود. آگوستین این موضوع را به شکل مفصلی مطرح می‌کند. به نظر او، آدم برای زندگی بهشتی خلق شده بود و هویتی خداگونه داشت، اما بر اثر نافرمانی، آن را از دست داد و بر زمین هبوط کرد و با مرگ ...  بیشتر

23. پاسخ به مسئلۀ اگزیستانسی شر در الهیات مسیحی

نعیمه پورمحمدی

دوره 2، شماره 4 ، پاییز و زمستان 1392، ، صفحه 19-37

چکیده
  اگر از پارادایم عقلی بیرون بیاییم و به پارادایم عاطفی و هیجانی نزدیک شویم مسئلة شر، نه از نوع منطقی (مسئلۀ منطقی شر) یا فلسفی (مسئلۀ قرینه‌ای شر)، بلکه از نوع عاطفی و اگزیستانسی خواهد بود؛ صورت سادة این مسئله این است که رابطه با خدا، بیش‌تر از هر رابطة شخصی دیگر نیازمند اعتماد، امنیت، رضایت خاطر، آرامش، و امید است. اما انسان با مشاهدۀ ...  بیشتر

24. نمادگرایی دینی از نگاه پل تیلیش با تکیه بر نظام الهیاتی ـ فلسفی وی

سیده سعیده میرصدری؛ منصور نصیری

دوره 6، شماره 1 ، بهار و تابستان 1396، ، صفحه 19-44

چکیده
  در بحث زبان دین، معناداری گزاره­های دینی یکی از چالش­های پیش رویِ فلاسفة دین است. در میانِ نظریه‌ها و پاسخ­های داده شده، نظریة نمادگرایی دینی پل تیلیش اهمیت ویژه­ای دارد. براساس این نظریه، تمامی گزاره­های دینی به غیر از گزارة «خدا وجود دارد» نماد­ هستند. وی با تمایز قائل شدن بین نماد و نشانه، و غیرلفظی و نمادین خواندن ...  بیشتر

25. امکان فهم باورهای دینی با توجه به «قاعده‌مندیِ» معنا نزد ویتگنشتاین دوم

سارا قزلباش؛ سیدمصطفی شهرآئینی

دوره 8، شماره 2 ، پاییز و زمستان 1398، ، صفحه 19-39

http://dx.doi.org/10.22034/rs.2020.4759

چکیده
  بر اساس دیدگاه ویتگنشتاین دوم، بررسی معناداری و فهم باورها، به نظام «بیان معنا» یا محاسبات معناشناختی مربوط می‌شود. هر نظام زبان‌شناختی به‌مثابه یک «بازی زبانی» که برگرفته از نحوه‌ای از زندگی است، روش و قاعده‌ای برای بیان معنا و فهم آن ایجاد کرده است». این رویکرد، الگوی «قاعده‌مندی» را برای فهم و توجیه باورهای ...  بیشتر